Trong truyền thống Kinh Thánh, tình trạng căn bản của nhân loại được mô tả như một cuộc hiện hữu trong bóng tối. Bóng tối ấy không chỉ là thiếu kiến thức hay kém hiểu biết, nhưng là tình trạng con người phải sống, suy nghĩ và hành động khi chưa được ánh sáng chân lý trọn vẹn soi chiếu. Ngôn sứ Isaia đã diễn tả tình trạng này bằng một hình ảnh mạnh mẽ: “Dân đang lần bước giữa tối tăm đã thấy một ánh sáng huy hoàng; những kẻ sống trong vùng bóng tối nay được ánh sáng bừng lên chiếu rọi” (Is 9,1). Ánh sáng mà ngôn sứ loan báo không chỉ xua tan sợ hãi, nhưng còn mở ra khả năng thấy rõ con đường phải đi và ý nghĩa của chính cuộc sống.
Về mặt nhân học, con người không thể sống mà không có một lời giải thích nào đó về thế giới. Mỗi cá nhân, một cách ý thức hay vô thức, đều sử dụng lý trí, kinh nghiệm sống và trí tưởng tượng để hình thành những diễn giải nhằm hiểu thực tại chung quanh và định hướng đời mình. Tuy nhiên, những diễn giải ấy thường mang tính cục bộ, bị chi phối bởi hoàn cảnh, môi trường và những giới hạn nội tại của con người. Kinh Thánh nhận định rất tỉnh táo về điều này khi nói rằng: “Có những con đường xem ra chính trực đối với con người, nhưng cuối cùng lại dẫn đến tử vong” (Cn 14,12).
Con người có thể suy nghĩ, lựa chọn và hành động với tất cả thiện chí, nhưng vẫn có nguy cơ lạc hướng vì thiếu ánh sáng chân lý toàn diện.
Chính trong bối cảnh ấy, mầu nhiệm Nhập Thể của Ngôi Lời mang một ý nghĩa quyết định. Tin Mừng Gioan công bố rằng: “Ngôi Lời là ánh sáng thật, ánh sáng đến thế gian và chiếu soi mọi người” (Ga 1,9). Ngôi Lời không đến chỉ để bổ sung thêm một hệ thống luân lý hay một tập hợp giáo huấn, nhưng để mặc khải chân lý sâu xa về Thiên Chúa, về con người và về lịch sử. Khi Đức Giêsu tự giới thiệu mình là “đường, là sự thật và là sự sống” (Ga 14,6), Người khẳng định rằng nơi Người, con người có được chìa khóa để hiểu đúng thực tại và sống đúng với ý nghĩa đích thực của đời mình.
Từ ánh sáng của Ngôi Lời, con người không chỉ nhận được một tri thức mới, mà còn được mời gọi bước vào một cách sống mới. Đức Giêsu nói: “Các ông sẽ biết sự thật, và sự thật sẽ giải phóng các ông” (Ga 8,32). Sự giải phóng này không đơn thuần là thoát khỏi áp bức bên ngoài, nhưng là được giải phóng khỏi những cách hiểu sai lạc về thế giới và về chính mình. Khi có một lời giải thích đúng về thực tại, con người bắt đầu sống trong sự thật, nghĩa là sống phù hợp với điều mình là và điều mình được mời gọi trở thành.
Tuy nhiên, đời sống hằng ngày cho thấy con người liên tục bị bao vây bởi những “lời giải thích vô thức”. Qua tiếp xúc, kinh nghiệm và môi trường sống, những quan niệm, định kiến và quy luật ngầm được hấp thụ một cách tự nhiên, chẳng hạn như những lối suy nghĩ giản lược về thiện – ác, thành công – thất bại, hay giá trị của con người. Những “lời giải thích” ấy có thể mang lại sự tiện lợi nhất thời, nhưng thường không dẫn con người đến chân lý sâu xa. Thánh Phaolô vì thế khuyên nhủ các tín hữu: “Đừng rập theo đời này, nhưng hãy biến đổi con người anh em bằng cách đổi mới tâm trí” (Rm 12,2). Sự đổi mới ấy không thể xảy ra nếu không có một nguồn ánh sáng khác, vượt lên trên những diễn giải thuần túy nhân loại.
Cầu nguyện với Lời Chúa chính là con đường để ánh sáng chân lý ấy thấm nhập vào đời sống con người. Lời Chúa không chỉ được đọc hay suy nghĩ như một đối tượng tri thức, mà được đón nhận như ánh sáng hướng dẫn cuộc sống.
Thánh Vịnh đã diễn tả kinh nghiệm này bằng lời cầu nguyện đơn sơ nhưng sâu sắc: “Lời Chúa là ngọn đèn soi cho con bước, là ánh sáng chỉ đường con đi” (Tv 119,105). Trong cầu nguyện, Lời Chúa dần dần giải thích lại thế giới cho con người, không bằng những khái niệm trừu tượng, nhưng bằng việc định hình lại cách nhìn, cách phán đoán và cách hành động.
Điều cốt yếu là Lời Chúa không dừng lại ở bình diện hiểu biết của trí óc, mà phải thấm vào tâm hồn và đi vào đời sống cụ thể. Thư Do Thái khẳng định: “Lời Thiên Chúa sống động và hữu hiệu, sắc bén hơn gươm hai lưỡi, xuyên thấu tâm can” (Dt 4,12). Khi Lời Chúa được cầu nguyện và nội tâm hóa như thế, nó trở thành nguyên lý sống, giúp con người không chỉ thấy rõ con đường, mà còn có khả năng bước đi trên con đường ấy trong sự thật.
Trong một thế giới đầy những diễn giải mâu thuẫn và chồng chéo, cầu nguyện với Lời Chúa không loại bỏ vai trò của lý trí hay kinh nghiệm, nhưng đặt chúng dưới ánh sáng của chân lý mặc khải. Nhờ đó, con người không còn lần mò trong đêm tối, nhưng được dẫn đi bởi ánh sáng của Ngôi Lời, Đấng “chiếu soi trong bóng tối, và bóng tối đã không diệt được ánh sáng” (Ga 1,5).
Lm. Giuse Vũ Uyên Thi, S.J.
